Chọn ngành: cách tự đánh giá thay vì chạy theo ngành đang nóng

Đây là quyết định ảnh hưởng nhiều nhất tới trải nghiệm du học của bạn — nhiều hơn cả việc chọn nước hay chọn trường.

Và nó thường được đưa ra dựa trên thông tin ít nhất: lời khuyên của người lớn, xu hướng nghe được, hoặc điểm số của mình.

Vấn đề với việc chạy theo ngành nóng

• Độ trễ. Ngành đang thiếu người lúc bạn nộp hồ sơ sẽ có thêm nhiều người tốt nghiệp trong ba tới năm năm tới. Bạn cạnh tranh với thị trường lúc tốt nghiệp, không phải thị trường hôm nay.
• Cạnh tranh cao ngay từ đầu vào — ngành nóng thì tuyển sinh khó hơn.
• Học ngành mình không hợp là rất mệt — và ở nước ngoài, khi mọi thứ đã khó sẵn, điều này dễ dẫn tới bỏ dở.
• Người giỏi trong ngành ít nóng vẫn có việc, còn người trung bình trong ngành nóng thì chưa chắc.

Cách nhìn cân bằng: nhu cầu thị trường là yếu tố cần cân nhắc, nhưng nó là một trong nhiều yếu tố, không phải yếu tố duy nhất.

Tự đánh giá: các câu hỏi thật

Đây là phần cần làm nghiêm túc, tốt nhất là viết ra giấy:

Về việc bạn làm được:

• Môn nào bạn học mà không thấy nặng?
• Bạn giải quyết vấn đề bằng cách nào — phân tích số liệu, thử và sai, hỏi người khác, đọc tài liệu?
• Bạn nhớ và hiểu tốt nhất qua kênh nào?
• Việc gì người khác hay nhờ bạn giúp?

Về điều kiện làm việc bạn chịu được:

• Bạn thích làm việc với người, với số liệu, với vật thể, hay với ý tưởng?
• Bạn cần kết quả nhanh hay chịu được dự án dài nhiều tháng?
• Làm việc một mình hay theo nhóm?
• Bạn chịu được áp lực thời hạn liên tục không?
• Bạn có ngại công việc phải đứng nhiều, đi lại nhiều, hoặc làm ca không?

Về giá trị:

• Điều gì làm bạn thấy việc mình làm có ý nghĩa?
• Bạn ưu tiên thu nhập, sự ổn định, tự do về thời gian, hay tác động xã hội?
• Bạn hình dung cuộc sống mười năm nữa thế nào — ở đâu, nhịp sống ra sao?

Về giới hạn thực tế:

• Ngân sách gia đình cho phép học mấy năm?
• Bạn có ràng buộc nào về thời gian phải đi làm không?
• Sức khoẻ của bạn phù hợp với loại công việc nào?

Kiểm chứng bằng thực tế, không chỉ bằng suy nghĩ

Đây là bước quan trọng nhất và ít người làm:

• Nói chuyện với người đang làm nghề đó — hỏi một ngày làm việc của họ thực sự gồm những gì, phần nào họ ghét nhất. Đây là thông tin bạn không tìm được ở đâu khác.
• Nói chuyện với sinh viên đang học ngành đó — hội sinh viên là nơi hỏi tốt.
• Thử làm một việc nhỏ liên quan — dự án cá nhân, khoá học ngắn trực tuyến, làm tình nguyện.
• Đọc mô tả công việc thật trên các trang tuyển dụng ở nước bạn định ở — xem người ta thực sự yêu cầu gì.

Điểm cần phân biệt: bạn thích chủ đề, hay bạn thích công việc hằng ngày của nghề đó? Nhiều người thích đọc về y học nhưng không chịu được việc chăm sóc bệnh nhân; thích công nghệ nhưng không chịu được việc ngồi tìm lỗi nhiều giờ.

Đọc chương trình đúng cách

Tên ngành nói rất ít. Hãy đọc chi tiết:

• Danh sách môn học từng kỳ — đây là thứ bạn sẽ thực sự học.
• Tỉ lệ lý thuyết và thực hành.
• Có thực tập bắt buộc không và kéo dài bao lâu — đây là yếu tố lớn cho việc tìm việc sau này.
• Cách đánh giá — thi viết, bài luận, dự án, thuyết trình. Điều này rất quan trọng nếu bạn học bằng ngoại ngữ.
• Yêu cầu nền tảng — một số chương trình giả định bạn đã có nền toán hoặc khoa học nhất định.
• Ngôn ngữ giảng dạy — và ngôn ngữ dùng trong kỳ thực tập, vì hai thứ này có thể khác nhau.

Cảnh báo: cùng một tên ngành ở hai trường có thể rất khác nhau về nội dung. Đừng suy từ tên.

Yếu tố riêng của du học

• Ngành có yêu cầu giấy phép hành nghề — y, dược, luật, kiến trúc, giáo dục. Bằng nước ngoài thường cần thủ tục công nhận riêng để hành nghề, ở cả nước sở tại lẫn Việt Nam. Tìm hiểu kỹ trước khi chọn.
• Ngành gắn với ngôn ngữ và bối cảnh địa phương — luật, chính sách công, văn học. Học ở nước ngoài có thể khó chuyển về.
• Ngành dễ chuyển đổi — kỹ thuật, công nghệ, kinh doanh, khoa học dữ liệu thường ít phụ thuộc bối cảnh hơn.
• Cơ hội ở lại sau tốt nghiệp — một số ngành nằm trong danh mục thiếu hụt nhân lực của nước sở tại, và điều này ảnh hưởng tới khả năng ở lại.

Về áp lực từ gia đình

Đây là chuyện thật với nhiều người:

• Nghe hết lý do của gia đình — thường xuất phát từ lo lắng chính đáng về sự ổn định.
• Đưa ra thông tin cụ thể thay vì tranh luận cảm tính — số liệu về việc làm, thu nhập, lời của người trong nghề.
• Tìm điểm chung — có thể có ngành thoả mãn cả mối quan tâm của bạn lẫn lo ngại của gia đình.
• Nhớ rằng người học là bạn — bạn sẽ ngồi trong lớp đó nhiều năm và làm nghề đó nhiều chục năm.
• Nhưng cũng cân nhắc nghiêm túc về tài chính nếu gia đình đang chi trả.

Nếu chọn sai

Điều này xảy ra và không phải thảm hoạ:

• Nhiều trường châu Âu cho chuyển ngành trong năm đầu — hỏi bộ phận đào tạo về quy trình và thời hạn.
• Một số tín chỉ có thể được công nhận khi chuyển.
• Hỏi tư vấn trước khi hành động — mọi thay đổi ảnh hưởng tới giấy phép cư trú.
• Cân nhắc chọn hướng chuyên sâu khác trong cùng ngành thay vì đổi hẳn.
• Học bổ sung sau này — nhiều người đổi hướng ở bậc thạc sĩ.
• Kỹ năng học được vẫn có giá trị ngay cả khi bạn đổi ngành.

Nhưng đừng vội đổi trong học kỳ đầu — hãy phân biệt việc không hợp ngành với việc đang trong giai đoạn khó của sốc văn hoá và rào cản ngôn ngữ.

Một điều đáng nhớ

Không có ngành nào bảo đảm tương lai, và thị trường sẽ thay đổi nhiều lần trong đời làm việc của bạn.

Vì vậy tiêu chí bền nhất không phải ngành nào đang nóng, mà là: ngành nào bạn học được với chất lượng tốt, và làm được lâu dài mà không kiệt sức. Người giỏi thật sự trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng có chỗ đứng.

Câu hỏi thường gặp